Một Tuyến Đường Cho Các Vị Thần
Con Đường Tơ Lụa (丝绸之路 - Sīchóu zhī Lù) nổi tiếng với tơ, gia vị, và gốm sứ. Nhưng hàng hóa quan trọng nhất của nó thì vô hình: những ý tưởng tôn giáo đã làm biến đổi mọi nền văn minh mà chúng chạm đến. Phật giáo, Hồi giáo, Ki Tô giáo, Manicheism, Zoroastrianism, và Do Thái giáo đều đã đi những hành lang của Con Đường Tơ Lụa, có lúc hòa bình, có lúc cạnh tranh, nhưng luôn mang tính chất biến đổi.
Câu chuyện về tôn giáo trên Con Đường Tơ Lụa là một câu chuyện về cách mà những ý tưởng di chuyển — cách chúng thích ứng, lai ghép, và trở thành những thứ mới mẻ trong mỗi nền văn hóa mà chúng xuất hiện.
Hành Trình Của Phật Giáo Sang Phương Đông
Phật giáo có nguồn gốc từ tiểu lục địa Ấn Độ vào khoảng thế kỷ thứ 5 trước Công Nguyên, nhưng trở thành một tôn giáo lớn trên thế giới chủ yếu nhờ Con Đường Tơ Lụa. Việc truyền bá sang Trung Quốc diễn ra dần dần, bắt đầu trong thời kỳ Nhà Hán (汉朝 - Hàn Cháo, 206 TCN – 220 CN) khi các thương nhân và người tu hành mang theo các văn bản và thực hành Phật giáo dọc các con đường thương mại qua Trung Á.
Quá trình này không hề suôn sẻ. Các khái niệm cốt lõi của Phật giáo — nghiệp, tái sinh, và độc thân tu viện — đã va chạm với những giá trị cơ bản của văn hóa Trung Quốc. Truyền thống Nho giáo (儒家 - Rújiā) nhấn mạnh đến hiếu thảo và sự liên tục của gia đình; một tôn giáo khuyến khích con cái cạo đầu và từ bỏ cuộc sống gia đình có nguy cơ đe dọa. Những nhà phê bình Trung Quốc đầu tiên đã chỉ trích Phật giáo là một tôn giáo ngoại lai không tương thích với nền văn minh Trung Quốc.
Nhưng Phật giáo đã thích ứng. Những người dịch thuật Trung Quốc — nổi bật nhất là Kumārajīva (鸠摩罗什 - Jiūmóluóshí, 344–413 CN) trong thời kỳ Xuân Thu của việc dịch thuật Phật giáo — đã diễn dịch các khái niệm tiếng Phạn thành các thuật ngữ được vay mượn từ Đạo giáo, làm cho cái lạ trở nên quen thuộc. Khái niệm "śūnyatā" (tính không) của Phật giáo đã được liên kết với khái niệm "wu" (无 - không) của Đạo giáo. Đây không phải là một bản dịch trung thành — mà là sự tổng hợp sáng tạo.
Vào thời kỳ Nhà Đường (唐朝 - Táng Cháo, 618–907 CN), Phật giáo đã ăn sâu vào văn hóa Trung Quốc. Nhà sư Xuánzàng (玄奘, 602–664 CN) đã thực hiện chuyến hành hương nổi tiếng đến Ấn Độ để thu thập các bản văn Phật giáo gốc — một cuộc hành trình sau này đã được hư cấu hóa thành Tây Du Ký (西游记 - Xīyóu Jì), một trong những tiểu thuyết vĩ đại nhất của Trung Quốc. Hoàng đế (皇帝 - huángdì) — Hoàng đế Thái Tông — đã chào đón ông trở về như một người nổi tiếng và ủng hộ một dự án dịch thuật khổng lồ.
Các hang động Mogao (莫高窟 - Mògāo Kū) gần Đôn Hoàng, một ốc đảo lớn trên Con Đường Tơ Lụa, chứa hơn 490 hang động đền thờ được khắc và vẽ giữa các thế kỷ 4 và 14 — một cuốn bách khoa toàn thư hình ảnh về sự chuyển biến của Phật giáo khi nó di chuyển từ Ấn Độ qua Trung Á đến Trung Quốc. Các hang động sớm nhất cho thấy rõ hình ảnh Ấn Độ; trong khi các hang động sau này thì không thể nhầm lẫn với văn hóa Trung Quốc.
Những Đường Đi Của Hồi Giáo Sang Phương Tây và Phương Đông
Hồi giáo đã đến Trung Quốc thông qua hai con đường. Các thương nhân Ả Rập đã cập bến biển tại các cảng phía nam Quảng Châu (广州) và Tuyền Châu (泉州) từ sớm nhất là thế kỷ 7 CN, thiết lập các cộng đồng thương mại dần dần trở nên vĩnh viễn. Qua đất liền, các thương nhân và chiến binh Hồi giáo đã lan tỏa qua Trung Á dọc theo các hành lang của Con Đường Tơ Lụa, tiến đến phía tây Trung Quốc (ngày nay là Tân Cương) vào thế kỷ thứ 8.
Trận đánh Talas i